Sağlıklı sanılan yağlar ne zaman tehlikeli hale gelir?

Yağların metabolik etkisi değerlendirilirken yalnızca hangi yağın tüketildiğine bakmak yeterli olmayabiliyor; tüketilen miktar, toplam enerji alımı, öğünün içeriği ve genel beslenme düzeni de vücudun verdiği yanıtı etkileyebiliyor. Kan şekeri, insülin yanıtı ve yemek sonrası kan yağları metabolik sağlığın temel göstergeleri arasında yer alırken, farklı bitkisel yağların bu göstergeler üzerindeki etkileri de araştırılıyor.

İstanbul Sağlık ve Teknoloji Üniversitesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Ceren Türkcan, farklı yağların metabolizma üzerindeki etkilerinin tek başına yağın türü üzerinden değerlendirilmemesi gerektiğini belirterek, beslenme düzeninin bütününe bakılması gerektiğini vurguladı.

Yağların metabolik etkisi neden sadece türüne bağlı değil?

Vücudun gün boyunca aldığı enerjiyi kullanması ve depolaması, birbirleriyle bağlantılı çok sayıda metabolik sürecin birlikte çalışmasıyla gerçekleşiyor. Kan şekeri ve insülinin düzenlenmesinden yağların depolanmasına, karaciğerin enerji metabolizmasındaki rolünden yemek sonrasında meydana gelen değişimlere kadar pek çok süreç bu dengenin içerisinde yer alıyor.

Yağların bu süreçteki etkisini değerlendiren Doç. Dr. Ceren Türkcan, şu ifadeleri kullandı:

“Farklı yağların metabolizmaya etkilerini değerlendirirken yalnızca yağın türüne bakmak doğru ve yeterli değil. Yağ asidi bileşimi ve yağın moleküler yapısının yanı sıra tüketilen miktar ve yağın genel beslenme düzeni içindeki yeri de sonuçları etkileyebiliyor.”

Zeytinyağı, ayçiçek yağı, soya yağı, kanola yağı ve palm yağı gibi farklı bitkisel yağların metabolik etkileri karşılaştırılırken de benzer şekilde tek bir unsur üzerinden değerlendirme yapılmasının yeterli olmadığına dikkat çekiliyor.

Kan şekeri ve insülin yanıtı nasıl değişiyor?

Farklı bitkisel yağların kan şekeri ve insülin yanıtı üzerindeki etkileri uzun süredir araştırılırken, bazı çalışmalar uzun vadeli beslenme alışkanlıklarını, bazıları ise yalnızca tek bir öğünün ardından meydana gelen kısa süreli değişimleri ele alıyor.

Yemek sonrasında kan şekeri, kan lipitleri ve hormon düzeylerinde meydana gelen değişimlerin farklı yağların moleküler yapısından etkilenebildiğini belirten Doç. Dr. Türkcan, aynı zamanda öğünün tamamının da göz önünde bulundurulması gerektiğini şöyle aktardı:

“Farklı bitkisel yağların metabolik etkilerini değerlendirirken yalnızca yağın yapısına odaklanmak yeterli olmayabilir. Tek bir öğünün ardından ortaya çıkan metabolik yanıt ile uzun süreli beslenme düzeninin oluşturduğu yanıtın değerlendirilmesi de birbirinden farklı olabilir.”

Kaynakta aktarılan 2019 tarihli bir derlemede, palm yağı veya palm olein içeren beslenme modelleri ile zeytinyağı, soya yağı, kanola yağı ve ayçiçek yağı gibi farklı yağları içeren beslenme modellerini karşılaştıran sekiz insan çalışmasının incelendiği belirtiliyor.

Derlemede, açlık kan şekeri veya insülin düzeyleri açısından palm yağı ile diğer yağlar arasında anlamlı bir farklılık bulunmadığı bildiriliyor. Doç. Dr. Ceren Türkcan, bu bulguların yağların metabolik etkisini değerlendirirken yalnızca yağın türüne odaklanılmaması gerektiğini gösterdiğini ifade etti:

“Yağların metabolik etkileri değerlendirilirken yağın türünün yanı sıra tüketilen miktarın ve genel enerji dengesinin de dikkate alınması gerekiyor.”

Yağın miktarı metabolik yanıtı etkiler mi?

Tabağa giren yağın türü kadar ne kadar tüketildiği de metabolik yanıtın değerlendirilmesinde önem taşıyor. Bunun yanında yağın öğünün hangi bileşenleriyle birlikte tüketildiği de göz önünde bulundurulması gereken unsurlar arasında yer alıyor.

Doç. Dr. Türkcan, zeytinyağı, ayçiçek yağı, soya yağı, kanola yağı, kakao yağı ve palm yağı gibi farklı yağları karşılaştıran çalışmaların tek bir yağ türü üzerinden kesin genellemelere ulaşmanın kolay olmadığını gösterdiğini belirtti:

“Kullanılan yağın yapısı, tüketilen miktar, toplam enerji alımının yanı sıra yağın hangi besinlerle birlikte tüketildiği de metabolik yanıtın şekillenmesinde rol oynayabiliyor.”

Yağ tüketirken hangi sorulara bakılmalı?

Metabolik etkileri değerlendirirken yalnızca “Hangi yağı tüketiyoruz?” sorusuna odaklanmanın yeterli olmadığını vurgulayan Doç. Dr. Ceren Türkcan, beslenmenin bütünüyle ele alınması gerektiğini şu sözlerle anlattı:

“Bu nedenle yağların metabolik etkilerini değerlendirirken tek bir bileşene odaklanmak doğru ve yeterli değil. Genel beslenme düzenini, enerji dengesini ve yağın hangi koşullarda tüketildiğini birlikte ele almak gerekiyor.”

Türkcan, yağ tüketimini değerlendirirken sorulması gereken soruların yalnızca yağın çeşidiyle sınırlı olmadığını da sözlerine ekledi:

“Yağların metabolizmamız üzerindeki etkilerini anlamak için yalnızca ‘Hangi yağı tüketiyoruz?’ diye değil, ‘Ne kadar tüketiyoruz?’, ‘Hangi besinlerle birlikte tüketiyoruz?’ ve ‘Genel beslenme düzenimiz nasıl?’ gibi soruların yanıtlarına da bakmalıyız.”

Farklı yağların metabolik etkilerini anlamaya çalışırken tek bir yağ çeşidini merkeze almak yerine tüketim miktarı, toplam enerji alımı, öğünün içeriği ve genel beslenme düzeninin birlikte değerlendirilmesi gerekiyor.