Galler’de yapılan geniş çaplı bir çalışma, zona aşısı olan yaşlı bireylerde demans riskinin %20 daha düşük olduğunu ortaya koydu.
Demans, yaşla birlikte artan ve bireyin hafıza, düşünme ve karar verme yetilerini etkileyen ciddi bir sağlık sorunu. Dünya genelinde milyonlarca insanı etkileyen bu hastalıkla mücadelede yeni yollar aranırken, yapılan son araştırmalar, zona aşısının demans riskini azaltmada etkili olabileceğine işaret ediyor.
Galler’de yürütülen ve saygın bilim dergisi Nature’da yayınlanan çalışmada, zona aşısı olan yaşlı bireylerin, olmayanlara kıyasla demans geliştirme olasılığının %20 daha az olduğu belirtildi. Uzmanlar, bulgunun oldukça dikkat çekici olduğunu ancak bu ilişkiyi doğrulamak için daha fazla araştırmaya ihtiyaç duyulduğunu vurguluyor.
283 Bin Kişilik Dev Araştırma
Galler’de yapılan çalışma, 283.000’den fazla yaşlı yetişkini kapsayan dev bir veri setine dayanıyor. 2013 yılında Galler yönetimi, 79 yaşındaki bireylerin zona aşısına erişimini sağlamıştı. Ancak stok yetersizliği nedeniyle bu yaştan büyük olanlara aşı uygulanamadı. Bu durum, araştırmacılara doğal bir kontrol grubu oluşturma imkânı sundu.
ABD, Almanya ve Avusturya’dan bilim insanlarının dahil olduğu ekip, aşı yapılan ve yapılmayan bireyleri yedi yıl boyunca takip etti. Sonuçlar, aşı olmayan her sekiz kişiden birinin demans teşhisi aldığını gösterirken, aşı olanlarda bu oranın %20 daha düşük olduğu görüldü.
Kadınlarda Etki Daha Fazla
Çalışmanın dikkat çeken bir diğer bulgusu da cinsiyet farkıydı. Veriler, zona aşısının kadınlarda erkeklere kıyasla daha güçlü bir koruma sağladığını gösterdi. 2024’teki çalışmanın liderlerinden biri olan, Oxford Üniversitesi öğretim üyesi Dr. Maxime Taquet, bu durumu “bağışıklık sistemindeki farklılıklar”la açıklıyor. Taquet, Euronews Health’e yaptığı açıklamada, “Kadın ve erkeklerde farklı bağışıklık tepkileri görüyoruz. Bu farklar, demansa karşı gelişen koruyucu etkinin cinsiyet bazlı olmasına yol açabilir,” dedi.
Eski Aşı mı, Yeni Aşı mı?
Galler’de kullanılan zona aşısı, virüsün zayıflatılmış canlı bir versiyonuna dayanıyordu. Ancak 2023 yılında İngiltere, bu eski formülasyonu rafa kaldırarak yeni nesil zona aşısına geçiş yaptı. Yeni aşı, hem suçiçeği hem de zona hastalıklarına neden olan varisella zoster virüsünden elde edilen bir protein içeriyor ve daha uzun süreli bağışıklık sağladığı düşünülüyor.
Geçtiğimiz yıl Nature Medicine dergisinde yayınlanan başka bir araştırma, bu yeni aşıyı olan bireylerde, sonraki altı yıl boyunca demans gelişme riskinin daha düşük kaldığını ortaya koydu. Bu durum, zona aşılarının sadece enfeksiyonlara karşı değil, nörolojik hastalıklara karşı da potansiyel bir koruma sağlayabileceği düşüncesini güçlendiriyor.
Neden Koruyucu Olabilir?
Araştırmanın kıdemli yazarlarından biri olan Stanford Üniversitesi Tıp Fakültesi’nden Dr. Pascal Geldsetzer, “Bu gerçekten çarpıcı bir bulgu,” diyerek sonuçların şaşırtıcı olduğunu dile getiriyor. Araştırmacılar, zona gibi sinir sistemini etkileyen virüslerin, yıllar içinde beyin fonksiyonlarını olumsuz etkileyebileceğini ve bunun da demans riskini artırabileceğini düşünüyor. Ancak bu teori henüz deneysel düzeyde ve bilimsel olarak kanıtlanmış değil.
Dil öğrenmek beyin sağlığını güçlendiriyor! – Editörün Gözünden
Virüsün vücutta yıllarca pasif bir şekilde kalabildiği, yaşlanma veya bağışıklık sisteminin zayıflamasıyla tekrar aktif hale gelerek zonaya yol açabildiği biliniyor. Bu durumda ortaya çıkan sinir hasarının, beyin fonksiyonları üzerinde de uzun vadeli etkiler oluşturabileceği ihtimali değerlendiriliyor.
Koruma Kesin mi? Şimdilik Değil
Her ne kadar çalışmalar umut verici olsa da, uzmanlar zona aşısının demansa karşı kesin bir koruma sağladığını söylemek için henüz erken olduğunu belirtiyor. Elde edilen veriler gözlemsel nitelikte; yani nedensel bir ilişki değil, yalnızca iki durum arasında istatistiksel bir bağ söz konusu.
Araştırma ekibi, bu ilişkinin altında yatan biyolojik mekanizmaların anlaşılması ve farklı aşı türlerinin etkilerinin daha detaylı biçimde analiz edilmesi gerektiğini vurguluyor.
Tek Bir Aşı, Çifte Koruma mı?
Zona aşısının demans riskini azaltabileceği yönündeki bu bulgular, yaşlı bireylerin sağlık politikalarında yeni düzenlemelere kapı aralayabilir. Hem zona gibi ağrılı bir hastalığa hem de demans gibi yaşam kalitesini ciddi şekilde etkileyen bir soruna karşı tek dozluk bir aşı ile korunma ihtimali, sağlık dünyasında dikkatle takip ediliyor.
Ancak uzmanların da altını çizdiği gibi, bu umut verici gelişmelerin kalıcı ve evrensel bir öneriye dönüşebilmesi için daha fazla bilimsel çalışmaya ihtiyaç var.
