Yolda, ulaşım araçlarında ve son yıllarında alışveriş merkezlerinde sıklıkla gördüğümüz tablodur; bebek arabasında bir bebek ve hemen önünde telefon tutucu, karşısında ise oynayan bir animasyon… Kimimiz ayıplıyoruz, kimimiz anlıyoruz. Ancak görünen o ki ebeveynlerin önemli bir kısmı bu konuda yeterince bilinçli değil. Çünkü bebek arabasında yatarken etrafı gözlemlemesi gereken bir çift göz sadece ekrana odaklı olarak, çevreden, uyaranlardan bağımsız olarak bağımlılığa aday bir birey olarak büyümeye başlıyor. Bu adımın sonrası ise hiç şüphesiz sınırsız ekran kullanımı oluyor. Editörün Gözünden programına katılan Çocuk ve Ergen Psikiyatristi Doç. Dr. Herdem Aslan Genç, “Çocuğun ekranla tanışması için en uygun yaş 2.5 yaşından sonra kabul edilebilirdir. Ancak asıl önemli olan tanıştıktan sonra davranışın nasıl ilerlediğidir. Burada tanışma sonrasında sınırsız bir kullanım sağlıyorsak büyük problemlerin başlamasına zemin hazırlıyor olabiliriz” dedi.
EKRAN SÜRESİNİ ÇOCUK EKRANLA TANIŞMADAN PLANLAYIN!
Ailelerin yaptığı yanlışların başında çocukla ekran arasındaki ilişkide eylem planlarının olmadığını belirten Doç. Dr. Herdem Aslan Genç, “3 yaşına geldi. Oturup 2 saat YouTube’dan sırayla
değişen videoları izlesin istemiyoruz. Aslında bundan sonra da mesela ilk 6 yaşa kadar diyoruz ki bir yetişkin eşliğinde ve günde yarım saati geçmeyecek şekilde izlesin. Daha sonra bu süre bir
saate çıkabilir, daha sonra ebeveyn olmadan da izlenmeye başlanabilir. Ama hiçbir koşulda aslında erken yaşlarda günde bir saati daha ilkokul, ortaokul, lise yıllarında günde 2 saati geçmesini istemiyoruz. Burada tabii ödev yapma vs. bunları saymıyorum ama bunun dışında çocuğun boş vaktini değerlendirmesi için 2 saati geçmesini istemiyoruz” dedi.
ÇOCUĞUN AYAK DİRETMESİ İNADINDAN DEĞİL, HAZZI ERTELEME YETENEĞİ OLMAMASINDAN…
Çocukların ekranla tanışmasının ardından önemli bir problemin sınır koymada yaşandığını belirten Doç. Dr. Herdem Aslan Genç, “Ben çocuğuma işte 3 yaşına geldi artık ekran verebilirim
ekran karşısında vakit geçirebilir ama ben bunu nasıl yapacağım. İşte yarım saati geçmeyeceğim, mutlaka o yarım saat içerisinde ben de yanında oturacağım ya da en azından aynı odada olacağız ben de eşlik ediyor olacağım ve buna göre de aslında çocuğu baştan güdümlemek gerekiyor ve bunda tutarlı olmak gerekiyor. “Hadi 5 dakika daha”lar aslında çok daha büyük bir sorunun öncülü oluyor. Peki ayak direttiği zaman ne yapmak gerekiyor? Orada keyifli bir şey var. Belki bazen bölüm yarıda kalıyor bunu da yine ebeveynin planlaması gerekiyor. Aslında sonuç izletecek şeyin süresi, bölümü belli. Belki 30 dakika değil de 25 dakika izletmeli belki 35 dakika bunu baştan planlarsınız “iki bölüm bitti ve şimdi şunu yapacağız”. Sonrasında ne yapacağının da belli olması gerekiyor. Yani aslında bir hareket planının ebeveynin zihninde baştan canlanmış olması gerekiyor” diye konuştu.
ÇOCUKLA HAREKET ETMEYİ ÖĞRENİN!
Ayak diretmenin sadece ekran konusunda değil, farklı konularda da yaşanabileceğini belirten Genç, “Aslında çocukla birlikte hareket etmeyi ebeveynin öğrenmesi lazım. Bu çocuğun da elinde olan bir şey değil. O kendini engelleyemiyor. Çünkü bir keyif veriyor. O izlediği şey ki bu da bir bilişsel beceri yani yarıda bırakabilmek. 3 yaşında bir çocukta yok bu yetenek. Orada yaptığı şey aileye inat olsun diye ayak diretmek değil aslında keyif aldığı şeyden uzaklaşmak istemiyor. Hani bir bebek memeyi bırakmak istemediğinde kimse ona kızmıyor ama bu da neredeyse onun yerine geçiyor bu yaşlarda. O yüzden burada daha çok çocukla birlikte hareket etmek lazım. “Evet izlemek çok keyifli devam etmek istiyorsun ama şu anda biz seninle şunu yapacağız” ya da “şu anda evden çıkıyoruz” her neyse… Tabi burada planlamalar çok önemli. Mesela sonrasında evden çıkmanız gerekiyorsa hani evden çıkmak birçok ebeveyn için 3 yaş bir çocukla zordur onu hazırlamak. Onun öncesine ekranı koymamak lazım. Çünkü ekrandan alırken zaten bir sürtüşme olacak. Onun üzerine hazırlanma sürtüşmesi eklenmesi işleri zorlaştıracaktır, onun peşine ekran kadar düşkün olmasa da yine keyif aldığı bir şey “hadi bunu bıraktık şimdi seninle hamur oynayacağız” hani hamur seven bir çocuksa. O zaman ikna etmeniz daha kolay. Yani hep işbirliği bakış açısıyla bakmak lazım taraf olmak gibi değil, üstünlük sağlamak gibi değil, çocukla işbirliği kurmak üzerinden düşünmek lazım” dedi.
OYUNDA SORUN NEREDE BAŞLIYOR?
İleri yaşlarda bilgisayar oyunlarının hayatlarına girmesiyle çocukların farklı bir bağımlılık riski ile karşılaştıklarını belirten Doç. Dr. Herdem Aslan Genç, “Ergenler özellikle fiziksel ya da sanal olarak bir araya gelip oyun oynayabiliyorlar. Bu bir sorun değil. Sorun şurada başlıyor; çocuğun tek başına, saatlerce, çevresinden kopuk olarak vakit geçirmesi. Bunun önüne geçmek gerekiyor. Çocuk oyun oynamadığı süre boyunca zihninde sürekli oyunu düşünüyor, konuşuyor, nasıl oynayacağını planlıyor, giderek daha uzun saatler oyuna ayırıyor ve hatta oyun oynamak için koşullarını ayarlıyorsa, evebeynleri ile sürekli çatışma halinde olmaya başladıysa, günlük yapması gerekenleri oyun dolayısıyla ertelemeye başladıysa ve hatta bunları fark ediyor ama yine de hayatına oyunla iç içe devam ediyorsa burada artık bağımlılıktan söz edilebilir ve psikiyatristten destek almak gerekebilir” dedi.
OYUN BAĞIMLILIĞI FARKLI BAĞIMLILIKLARA ZEMİN HAZIRLIYOR!
Bağımlılığın beynimizdeki ödül merkezi dediğimiz biyolojik merkezin uyarılmasıyla ortaya çıktığını belirten Doç. Dr. Herdem Aslan Genç, “Bu tarz uyaranların daha hassas olduğu kişilerin ileride diğer davranışsal bağımlılıklar belki kimyasal (uyuşturucu, sigara, alkol gibi)değil ama online kumar gibi, online alışveriş gibi davranışsal bağımlılıklar açısından daha riskli olduklarını biliyoruz” uyarısında bulundu.
TEKNOLOJİYİ BİLEN BİR EBEVEYN OLUN!
Ebeveynin teknoloji hakimiyetinin günümüzde çok önemli olduğunu söyleyen Genç,” YouTube’un ayarlarını biliyor olması, mesela YouTube’un çocuk için ayrı bir uygulaması var. Kendi
hesabınızdan onda belli şeyleri denetleyebilirsiniz, kısıtlayabilirsiniz. Bunu bilmeniz önemli. Ebeveynin bunlara hakim olması onların kullandığı dile hakim olması oldukça önemli ama burada “ben bir şey yapamam ki dışarıdan çocuğuma birileri zarar vermeye çalışıyor” gibi bir bakış açısından ziyade çocukları desteklemek, hayatlarını zenginleştirmek lazım gibi besleyici bir bakış açısıyla bakmak lazım. Aksi halde sorunun kaynağını yönetemediğinizi düşünerek kendinizi sorundan soyutlamaya başlıyorsunuz. Çocukların ekranla ilişkisini düzenlerken şunu unutmamak gerekir ki çocuk eğer ailesiyle yeterli ve kaliteli vakit geçiriyorsa zaten ekranla ilişkisi yeterli düzeyde ve sorun yaratmayacaktır. Ailelerin daha çok şunu düşünmesi gerekiyor;” Biz neyi eksik yapıyoruz, neyi artırabiliriz”. Sürece böyle bakarsak eksikliklerimizi fark ederek ilerleme şansı yakalayabiliriz. Yoksa akşam yemeğinde babanın elinde telefon, annenin elinde telefon varsa çocuktan da farklı bir davranış şekli beklememek lazım” dedi.
