Beyin çürümesi, son dönemde sosyal medya içeriklerinde sıkça karşımıza çıkan bir ifade. Uzmanlara göre bu terim, özellikle düşük kaliteli ve aşırı çevrimiçi içerik tüketiminin zihinsel işleyişi olumsuz etkileyebileceğine dair artan endişeleri yansıtıyor.
Beyin için “abur cubur” içerikler
Oxford University Press’in 2023’te “yılın kelimesi” olarak seçtiği “brain rot” yani “beyin çürümesi“, sosyal medyada yaygın olarak kullanılan bir deyim. Bu kavram, önemsiz, sığ ya da zihinsel olarak uyarıcı olmayan içeriklerin sürekli tüketiminin, bir kişinin zihinsel ya da entelektüel kapasitesini olumsuz etkileyebileceği görüşüne dayanıyor.
ABD’deki Güney Carolina Tıp Üniversitesi Nöroloji Bölümü’nden Doç. Dr. Andreana Benitez’e göre, beynimiz tıpkı bedenimiz gibi “abur cubur” içeriklerden zarar görebilir. “Düşük kaliteli çevrimiçi içerikleri fazla tükettiğinizde beyin için sağlıksız bir durum oluşuyor,” diyor.
Ekran süresi arttıkça zihinsel sağlık risk altında olabilir
ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC) verilerine göre, Amerikan gençlerinin yarısı günde en az dört saat ekran başında vakit geçiriyor. Küresel tahminler ise yetişkinlerin ortalama altı saatten fazla çevrimiçi olduğunu gösteriyor.
Her ne kadar günde kaç saat ekran karşısında kalmanın “güvenli” olduğuna dair net bir kılavuz bulunmasa da, bu sürelerin özellikle çocuk ve gençler üzerinde potansiyel olumsuz etkileri bulunuyor. CDC, çevrimiçi vakit geçiren her dört gençten birinin depresyon veya anksiyete belirtileri gösterdiğini belirtiyor.
Adölesan Beyin Bilişsel Gelişim Çalışması’nın 2024 verilerine göre, ergenlerde ekran süresi arttıkça dikkat eksikliği, karşıt gelme bozukluğu, baş ağrısı, mide bulantısı gibi psikolojik ve fiziksel sorunlar da daha sık görülüyor.
Dijital içerikler beynin işleyişini nasıl etkiliyor?
Araştırmalar, “beyin çürümesi” olgusunun yürütücü işlevlerde bozulma, bilişsel aşırı yüklenme, hafıza sorunları ve duygusal duyarsızlaşma gibi etkilerle ilişkili olabileceğine dikkat çekiyor. Ancak bu konuda bilimsel veriler henüz sınırlı.
New York’taki Weill Cornell Tıp Merkezi Beyin ve Zihin Araştırma Enstitüsü Direktörü Dr. Costantino Iadecola, ekranların doğrudan beyin yapısını değiştirdiğine dair güçlü bir kanıt olmadığını belirtiyor. Asıl zararın, ekran başında geçirilen sürede kaçırılan yüz yüze etkileşimler, fiziksel aktiviteler ve duyusal deneyimler olduğunu vurguluyor.
“Beyin gelişimi farklı uyarıcılara ihtiyaç duyar. Sürekli ekran başında olmak bu çeşitliliği engelliyor,” diyor Iadecola.
Kalitesiz içerikler gerçeklik algısını bozabilir
Doç. Dr. Benitez, sadece sürenin değil, tüketilen içeriğin kalitesinin de önemli olduğunu vurguluyor: “Aşırı miktarda düşük kaliteli içerik, gerçeklik algısını bozabilir ve ruh sağlığına zarar verebilir.”
Benitez, bu durumu beslenme alışkanlıklarıyla karşılaştırıyor: “Bir paket cips arada sırada sorun yaratmaz, ama üç paket birden yerseniz sağlığınızı etkileyebilir. Aynı durum dijital içerikler için de geçerli.”
Ayrıca, sürekli olumsuz içeriklere maruz kalmanın da zihinsel tükenmeye ve umutsuzluk hissine yol açabileceğini ekliyor.
Sağlıklı bir dijital yaşam mümkün mü?
Amerikan Pediatri Akademisi (AAP), ekran kullanımının tamamen olumsuz olmadığını, bilakis bazı içeriklerin öğretici, yaratıcı ve sosyal bağları güçlendirici olabileceğini belirtiyor. Ancak her şeyin dozunda olması gerektiği uyarısını yapıyor.
Benitez, hem çocuklar hem de yetişkinler için ekran başında geçirilen sürenin planlanmasını, içeriklerin seçilmesini ve özellikle yatmadan önce ekran kullanımından kaçınılmasını öneriyor: “Uykudan önceki saatlerde ışık ve uyarıcı içeriklerden uzak durmak, hem zihinsel hem fiziksel sağlık için önemli.”
Her içerik çürütmez, ama seçici olunmalı
“Beyin çürümesi” şimdilik resmi bir tıbbi tanım olmasa da, çağımızın dijital alışkanlıklarına yönelik önemli bir uyarı niteliği taşıyor. Teknolojiyi tamamen hayatımızdan çıkarmak mümkün değil; ancak nasıl kullandığımızı sorgulamak, zihinsel sağlığımızı korumak açısından kritik önem taşıyor.
Dr. Iadecola’nın ifadesiyle: “Teknolojiyi amaca uygun kullanmakta sorun yok. Sorun, kullanımın kontrolden çıkması ve bağımlılığa dönüşmesi. Her şey ölçülü olmalı.”
