Sokak kedisi tırmaladıysa kuduz olur muyum? İşte tırmalama ve ısırık sonrası yapılması gerekenler

Diyarbakır’da sokak kedisinin tırmaladığı 4 yaşındaki bir çocuğun aylar sonra kuduz nedeniyle tedavi altına alınması ve hayatını kaybetmesi, kedi ve köpeklerle temas sonrası kuduz riskini yeniden gündeme taşıdı. Özellikle “Sokak kedisi beni de tırmaladı, korkmalı mıyım?”, “Kedi tırmalaması kuduz yapar mı?”, “Kuduz olduğumu nasıl anlarım?” ve “Aşı yaptırmalı mıyım?” soruları merak ediliyor.

Kuduz, belirtiler ortaya çıktıktan sonra ölümcül seyreden ancak riskli temas sonrasında doğru ve zamanında uygulanan koruyucu tedaviyle önlenebilen viral bir hastalık. Dünya Sağlık Örgütü’ne göre klinik belirtiler başladıktan sonra hastalık neredeyse yüzde 100 ölümcül; buna karşın uygun temas sonrası profilaksi, insanlarda kuduz ölümünü önlemede son derece etkili.

Kedi tırmalaması kuduz yapar mı?

Kuduz denildiğinde çoğunlukla akla hayvan ısırıkları geliyor ancak virüs yalnızca ısırıkla bulaşmıyor. Kuduz virüsü enfekte hayvanın salyasıyla, deriyi bozan tırmalamalar veya açık yara ve mukozalarla temas sonucunda da bulaşabiliyor.

Burada önemli nokta, tırmalamanın kendisinden çok tırmalama sırasında derinin bütünlüğünün bozulup bozulmadığı ve hayvanın salyasının yaraya temas edip etmediği.

Sağlık Bakanlığı’nın kuduz riskli temas algoritmasında deriyi zedeleyen tek veya çok sayıda tırmalama ile hayvanın salyasının açık yara veya mukozaya temas etmesi riskli temas kapsamında değerlendiriliyor.

Dolayısıyla:

Kedi sizi tırmaladıysa “Kesin kuduz oldum” demek doğru değil; “Kuduz riski yok” diyerek geçiştirmek de doğru değil.

Temasın niteliğine, yaranın durumuna, hayvanın özelliklerine ve izlenip izlenememesine göre sağlık kuruluşunda risk değerlendirmesi yapılması gerekiyor.

“Beni sokak kedisi tırmaladı, ne yapmalıyım?”

İlk yapılması gereken kuduz belirtilerini beklemek değil, yaraya hemen müdahale etmek ve sağlık kuruluşuna başvurmak.

Dünya Sağlık Örgütü, olası kuduz temaslarında yaranın en az 15 dakika boyunca bol su ve sabun veya deterjanla iyice yıkanmasını öneriyor. Ardından uygun bir antiseptik uygulanabiliyor.

Ardından en kısa sürede bir sağlık kuruluşuna başvurulmalı.

Özellikle şu durumlarda gecikmemek gerekiyor:

• Kedi deriyi zedeleyerek tırmaladıysa,
• Tırmalama kanamaya neden olduysa,
• Hayvanın salyası açık yara, göz, ağız veya burun gibi mukozalara temas ettiyse,
• Hayvan sokak hayvanıysa ve aşı durumu bilinmiyorsa,
• Hayvan yakalanamıyor veya gözlem altında tutulamıyorsa,
• Hayvan normal dışı davranıyorsa.

Yara küçük diye kuduz riski otomatik olarak yok kabul edilmemeli.

Kedi veya köpek tırmaladıysa kuduz aşısı gerekir mi?

Her temas sonrasında otomatik olarak aynı aşı şeması uygulanmaz. Sağlık kuruluşunda temasın kategorisi belirlenir.

Örneğin Dünya Sağlık Örgütü’ne göre kanamasız küçük tırmalamalar dahi belirli koşullarda maruziyet olarak değerlendirilerek kuduz aşısı gerektirebilir. Deriyi delen veya salyanın açık yara ya da mukozayla temas ettiği daha ciddi temaslarda ise aşıya ek olarak kuduz immünoglobulini de gündeme gelir.

Türkiye’deki Sağlık Bakanlığı algoritmasında da kedi ve köpeklerin tırmalama ve ısırmalarında hayvanın gözlenebilir olup olmadığı, aşı durumu ve temasın niteliğine göre karar veriliyor.

Bu nedenle “Kedi tırmaladı, kaç doz aşı olmalıyım?” sorusunun cevabı herkes için aynı değil.

Kedi veya köpek ısırdığında ne yapılmalı?

Isırıkta da ilk adım aynıdır:

1. Yarayı hemen yıkayın.
Bol su ve sabunla yaklaşık 15 dakika boyunca iyice yıkayın.

2. Yaraya tahriş edici maddeler sürmeyin.
Kuduzdan korunmak için yara üzerine çeşitli kimyasal veya geleneksel maddeler uygulamak doğru değildir.

3. Sağlık kuruluşuna başvurun.
Kuduz aşısı, immünoglobulin, tetanoz ve yaranın enfeksiyon riski açısından değerlendirme yapılmalıdır.

4. Hayvan hakkında bilgi verin.
Hayvan evcil mi, sokak hayvanı mı, aşılı mı, yakalanabiliyor mu, normal davranıyor mu gibi bilgiler hekim açısından önemlidir.

Kedi veya köpek 10 gün gözlenebiliyorsa ne olur?

Kedi ve köpeklerde temas sonrası hayvanın gözlenebilmesi önemli bir bilgidir. Sağlık Bakanlığı algoritmasında uygun durumlarda hayvanın 10 gün boyunca gözlenmesi ve bu süreçte hastalık belirtisi gösterip göstermediğinin değerlendirilmesi yer alıyor. Hayvanın sağlıklı kalması durumunda hekim tarafından profilaksinin sürdürülmesine ilişkin karar yeniden değerlendirilebilir. Hayvanın kaçması, ölmesi veya hastalık belirtileri göstermesi ise farklı bir yaklaşım gerektirir.

Ancak “10 gün bekleyeyim, sonra doktora giderim” yaklaşımı doğru değildir. Risk değerlendirmesi mümkün olduğunca erken yapılmalıdır.

Kedi veya köpeğin kuduz olduğunu nasıl anlarız?

Bir hayvana yalnızca dışarıdan bakarak kuduz tanısı koymak mümkün değildir.

Ancak kuduz hayvanlarda davranış değişiklikleri, olağandışı saldırganlık veya tam tersine belirgin sakinlik, aşırı salya, yutma güçlüğü, koordinasyon bozukluğu ve ilerleyen dönemde felç gibi nörolojik belirtiler görülebilir.

Bu nedenle “Kedi normal görünüyordu, o halde kuduz değildir” demek güvenli değildir.

Hayvanın aşı durumu, temasın şekli ve gerektiğinde veteriner hekim tarafından yapılan değerlendirme önem taşır.

Kuduz nasıl bulaşır?

Kuduz, Lyssavirus grubundaki virüslerin neden olduğu, hayvanlardan insanlara bulaşabilen viral bir hastalıktır.

Virüs çoğunlukla enfekte hayvanın salyasıyla bulaşır. En sık bulaş yolu ısırıklardır. Bunun yanında enfekte salyanın açık yara veya mukozalara teması ve bazı durumlarda deriyi bozan tırmalamalar da bulaş açısından risk oluşturabilir.

Virüs vücuda girdikten sonra sinir sistemi boyunca ilerleyerek merkezi sinir sistemine ulaşır.

Bu nedenle kuduzda temas sonrası geçen süreyi beklemek yerine, virüs merkezi sinir sistemine ulaşmadan önce koruyucu tedavinin uygulanması hayati önem taşır.

Kuduzun belirtileri nelerdir?

Kuduzun kuluçka süresi değişken olabilir. Belirtilerin ortaya çıkması genellikle haftalar veya aylar sürebilir; ancak süre kişiden kişiye değişir. Sağlık Bakanlığı kaynaklarında da kuluçka süresinin oldukça değişken olabileceği belirtiliyor.

İlk dönemde ateş, halsizlik, baş ağrısı ve temas bölgesinde ağrı, yanma veya karıncalanma gibi belirtiler görülebilir.

Hastalık ilerledikçe:

• Huzursuzluk ve ajitasyon,
• Yutma güçlüğü,
• Su içmeye karşı gelişen yoğun spazm ve korku,
• Havaya veya rüzgâra karşı aşırı hassasiyet,
• Bilinç değişiklikleri,
• Halüsinasyonlar,
• Kas spazmları,
• Felç ve koma

görülebilir.

Ancak burada çok önemli bir nokta var:

Kuduz olup olmadığınızı belirtilere bakarak anlamaya çalışmak doğru değildir.

Çünkü belirtiler ortaya çıktığında hastalığı önlemek için çok geç kalınmış olabilir.

Kuduz kesin öldürür mü?

Klinik belirtiler ortaya çıktıktan sonra kuduz neredeyse yüzde 100 ölümcüldür.

Dünya Sağlık Örgütü, klinik belirtilerin başlamasından sonra kuduzun yüzde 100’e yakın ölümcül olduğunu belirtiyor.

Ancak bu bilgi “kuduz temasında yapılabilecek bir şey yok” anlamına gelmez.

Tam tersine kuduzun en önemli özelliği şudur:

Hastalık belirtileri başlamadan önce önlenebilir.

Yaranın doğru şekilde temizlenmesi, gerekli durumlarda kuduz aşısının uygulanması ve ciddi temaslarda kuduz immünoglobulininin verilmesiyle hastalığın gelişmesi büyük ölçüde engellenebilir. Dünya Sağlık Örgütü, uygun şekilde uygulanan temas sonrası profilaksinin insanlarda kuduz ölümlerini önlemede neredeyse yüzde 100 etkili olduğunu belirtiyor.

Kuduz aşısı ne zaman yapılmalı?

Kuduz riski taşıyan bir temas yaşandıysa belirtilerin ortaya çıkmasını beklemek gerekmez.

Aşılama mümkün olduğunca erken başlatılmalıdır. Türkiye’de temas sonrası uygulanacak doz sayısı ve zamanlaması, temasın niteliğine ve kişinin önceki kuduz aşısı durumuna göre belirlenir. Sağlık Bakanlığı’nın mevcut algoritmasında daha önce aşılanmamış kişiler için kullanılan şemalardan biri 0, 3, 7 ve 14-28. günlerde toplam dört doz şeklindedir; bazı durumlarda farklı şemalar uygulanabilir.

Daha ciddi, kategori III olarak değerlendirilen temaslarda aşıya ek olarak kuduz immünoglobulini de uygulanabilir. İmmünoglobulin mümkün olduğunca yaranın içine ve çevresine uygulanır ve ilk aşı dozundan sonraki ilk 7 gün içinde verilmesi gerekir.

Bu nedenle aşı takvimini kişinin kendisinin belirlememesi, sağlık kuruluşunun önerdiği programa uyulması gerekir.

“Beni kedi tırmaladı ama üzerinden birkaç gün geçti, artık çok mu geç?”

Hayır. Temasın üzerinden zaman geçmiş olması otomatik olarak “artık yapılacak bir şey yok” anlamına gelmez.

Kuduzun kuluçka süresi değişken olduğu için Sağlık Bakanlığı rehberinde de temas sonrası geçen süreye bakılmaksızın temasın değerlendirilerek uygun profilaksiye başlanabileceği belirtiliyor.

Dolayısıyla günler önce gerçekleşmiş bir kedi veya köpek ısırığı ya da tırmalaması söz konusuysa, “geç kaldım” diyerek sağlık kuruluşuna başvurmaktan vazgeçilmemeli.

Kuduzdan korkmak değil, doğru zamanda harekete geçmek gerekiyor

Sokak kedisi tarafından tırmalanmak tek başına “kuduz oldum” anlamına gelmez. Ancak özellikle derinin bütünlüğünü bozan tırmalama ve ısırıklarda risk değerlendirmesi yapılması gerekir.

Çünkü kuduzda kritik nokta hastalığın belirtilerini beklemek değil, virüs sinir sistemine ulaşmadan önce müdahale etmektir.